Kur’ân’da tam on âyette malla cihad, canla cihadla yan yana zikredilmiştir. İlginçtir ki bunlardan bir tanesi hariç, her birinde mal ile cihad, can ile cihadın önünde zikredilmiştir. Biraz sonra farklılık arz eden o bir yerin hikmetini anlatmaya çalışacağız; ama öncesinde gelin, bu ayetlerden birkaç tanesini zikrederek konuyu daha canlı bir hâle getirelim. Rabbimiz buyurur ki:
“Mü’minler ancak Allah’a ve Peygamberine iman eden, sonrasında da asla şüpheye düşmeyen ve Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad eden kimselerdir. İşte onlar sâdıkların ta kendileridir.” (Hucurât, 15)
“İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad eden kimseler, Allah katında derece bakımından daha üstündür. İşte onlar, başarıya erenlerin ta kendileridir.” (Tevbe, 20)
“Fakat peygamber ve beraberindeki mü’minler, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar bunlaradır ve bunlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (Tevbe, 88)
Görüldüğü üzere bu âyetlerde malla yapılacak cihad, canla yapılacak cihaddan önce zikredilmiş. Bu mânâda daha birçok ayet vardır. Tevbe Sûresi 41, 44 ve 81; Saff Sûresi 11; Nisa 95 ve Enfâl 72 bu manadaki diğer âyetlerdir. Tüm bu âyetlerde mal, cana takdim edilerek adeta şu mesaj verilmek istenmiştir: “Ey Müslümanlar! Bu dâvaya hizmette mala duyulan ihtiyaç, cana duyulan ihtiyaçtan çok daha öncelikli ve çok daha fazladır. Bu nedenle dininize hizmet ederken malınızla cihadı, canınızla cihadın önüne almalı ve mal konusunda daha cömert davranmalısınız.”
Evet, bu âyetlerde âdeta bu mesaj verilmek istenmiştir. Âyetleri dikkatlice incelediğimizde onların tamamında malın, candan önce zikredildiğini ve mü’minlerin, dâvaları uğrunda canlarından önce mallarını feda etmek zorunda olduğunu görürüz. Bu, gerçekten de dikkate şayan bir husustur. Acaba neden Allah hep malla cihadı canla cihadın önünde zikretmiş ve müminlerin, davaları için mallarını canlarından önce feda etmeleri gerektiğini belirtmiştir?
Bunun birçok cevabı vardır; ama buna verilebilecek en pratik cevaplar şunlardır:
❶ Öncelikle bu dâvanın diğer insanlara hakkıyla ulaştırılabilmesi candan önce malla mümkündür. Mal olmadan istenildiği kadar can ortaya konsun dâvet bihakkın yerine getirilemeyecektir. Çünkü dâvetin yayılabilmesi ve diğer insanlara tebliğ edilmesi için “vasıtalara” ihtiyaç vardır. Bunlar dün farklıydı, bu gün farklı. Ama hepsinin ortak özelliği, bunların ancak mal ile temin edilebilir olmasıdır. İşte bu nedenle âyetlerde mal, candan önce zikredilmiştir.
❷ Can ile cihadın gerçekleşebilmesi, ancak mal ile mümkündür. Silahı, korunakları ve teçhizatı olmayan bir insan nasıl canını ortaya koyabilir, nasıl düşmanıyla karşı karşıya gelebilir ki? Canını ortaya koyabilmesi için önce silaha ve teçhizata ihtiyacı vardır. Bu da yine ancak mal ile mümkündür.
❸ Mal, insanoğluna aşırı bir şekilde sevdirilmiştir. İnsan bazen malı için nefsini ve onurunu ayaklar altına alabilir. Yani malı ile nefsi karşı karşıya geldiğinde, malını kaybetmeme adına nefsini çiğner, ayaklar altına alır. Mesela makam sahibi birisini düşünün. Birileri kendisinden malını istediğinde, sırf malını vermemek için ağız eğer, tevriye yapar, yalan söyler… İtibarını ayaklar altına alma pahasına malından vazgeçmez. Oysa itibar çok önemli bir meseledir. Ama mal sevgisiyle yan yana geldiğinde, insan, malını nefsinin heveslerine takdim eder.
❹ Yine mal, üstte de ifade etmeye çalıştığımız gibi insana çok sevdirilmiştir. İnsan malına zarar gelmesin diye canını bile tehlikeye atar. Mesela bir şoför veya bir casus düşünelim. Bunlar yeri geldiğinde canlarını tehlikeye atıyorlar. Bunu ne için yapıyorlar? Sırf daha çok kazanmak veya kazandıklarını muhafaza etmek için. Canı riske atmak söz konusu olsa bile, malı muhafaza etmek gerektiğine göre malın candan önce zikredilmesi çok anlamlıdır.
Bu saydıklarımız bir anda akla gelen cevaplardır. Kur’ân’da malın candan önce zikredilmesinin başka sebepleri de vardır. Burayı cevaplandırdığımıza göre şimdi canın maldan önce zikredildiği tek ayet olan Tevbe Sûresi 111. âyeti ve bu âyette neden canın maldan önce zikredildiğinin gerekçesini izah etmeye geçebiliriz. Öncelikle âyetin mealini verelim. Rabbimiz buyurur ki:
“Şüphesiz ki Allah, mü’minlerden canlarını ve mallarını, kendilerine vereceği cennet karşılığında satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar, öldürürler ve öldürülürler. Allah bunu Tevrat’ta, İncil’de ve Kur’ân’da kesin olarak vaat etmiştir. Kimdir sözünü Allah’tan daha iyi yerine getiren? O hâlde, yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin. İşte bu büyük başarıdır.” (Tevbe, 111)
Dikkat edileceği üzere Kur’ân’da her yerde malla cihad canla cihadın önünde zikredildiği halde, bu âyette alışılagelenin tam aksine can, malın önünde zikredilmiştir. Acaba bunun hikmeti nedir? Neden Allah burada böyle bir farklılık yapmış ve malum olanın aksine canı maldan önce zikretmiştir?
el-Cevap: Bilindiği üzere insan için en değerli şey, hiç kuşkusuz onun “canı”dır. Her ne kadar bazı zamanlar malı öncelese, mal elde etmek için canını tehlikeye atsa da iş ciddiyete bindiğinde canını her şeye takdim eder ve onu muhafaza için gerektiğinde tüm malından feragat eder. Allah subhanehu ve teâlâ bu âyette mü’min kullarıyla bir alış veriş yapmaktadır. Öyle bir alış veriş ki, dünya böylesine büyük ve pahalı bir alış verişe şâhit olmamıştır. Bu alış-verişte âlemlerin Rabbi olan Allah, kendi katındaki en değerli şeyini ortaya koyup, iman eden kullarından da sahip oldukları en değerli şeyi vermelerini talep etmiştir. Bu alış veriş dünyadaki en değerli ticaret olduğu için “en değerlilerin” ortaya konması gerekmektedir. Allah tarafından ortaya konan en değerli şey Cennet; mü’minler tarafından ortaya konan en değerli şey de onların canlarıdır. İşte, her iki taraf için de en değerli olanlar ortaya konulduğundan dolayı bu âyette can ile cihadın, mal ile cihaddan önce zikredilmesi münasip olmuştur.
Normal şartlarda Allah subhanehu ve teâlâ, mü’min kullarının mallarıyla cihad etmelerini, canlarıyla cihad etmelerinden önde tutmuş ve sayısız âyetinde zımnen bunun gerekliliğini ifade etmiştir. Ama iş “en değerli” olan şeylerin ticaretine gelince, bir anda sıralama değişmiş ve bu sefer can, malın önüne takdim edilmiştir.
İşte bazı âlimlerimizin zikrettiği bu ince nükteden dolayı Kur’ân’ın sadece bir yerinde canla cihad, malla cihaddan önce gelmiştir. Burayı iyi anlayan kimse Kur’ân’da malla cihadın neden sürekli canla cihada takdim edildiğini, neden hep malla mücadelenin ısrarla canla yapılacak mücadeleden önce vurgulandığını iyi kavrar. Bu gerçeği iyi idrak edenler de buna göre bir yol belirleyerek dâvasına daha aktif bir şekilde hizmet ederler.