Kur’ân’ın birçok yerinde Rabbimiz: “فَاَنّٰى تُصْرَفُونَ” buyurmaktadır. Yani “Nasıl da döndürülüyorsunuz?”[1]
Ve yine bazı yerlerde “فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ” buyurmaktadır. Yani “Nasıl da çevriliyorsunuz?”[2]
Dikkat ettiniz mi, ifade çok çarpıcı! “Nasıl dönüyorsunuz?” demiyor da, “Nasıl döndürülüyorsunuz?” diyor.
Bu, gerçekten de çok önemli mesajlar içeren ve düşünen insanlara müthiş bir ihtarda bulunan bir ifadedir. O nedenle üzerinde Allah için kafa yormak gerekir.
Bu ifadeden şunu rahatlıkla anlayabiliriz ki, haktan sapan insanlar hep birilerinin ayartma ve iğvâlarıyla yoldan çıkmaktadırlar; kendi özgün tercih ve iradelerini kullanarak değil. Ama buna rağmen yine de kınanmaktan ve eleştirilmekten kendilerini kurtaramamışlardır.
Âyetlerin verdiği bu iki önemli mesaj üzerinde durmak gerekir.
Birinci Mesaj: Bâtıla yönelen insanlar genelde kendi tercih ve iradeleriyle değil, hep birilerinin yönlendirme ve ayartmalarıyla hak yoldan çıkarlar. O nedenle, hak yoldan ve istikametten sapan halklar, akıllarını gereği gibi kullanmadıkları için –tüm zavallılıklarına ve acınacak durumlarına rağmen– dalalet çukuruna düşmekten ve Allah’ın kınamasına muhatap olmaktan kendilerini kurtaramamışlardır.
İkinci Mesaj: Sapmanın neticesinde kınanan ve eleştirilenler öncelikle saptıranlar değil, hak yoldan sapanlar olmuştur. Dikkat ederseniz âyette kınama öncelikle saptıranlara değil, sapanların bizzat kendilerine yöneltilmiştir. Bu da işlenen hata ve yanlışlıklarda ilk olarak o hatanın fâilinin sorumlu tutulacağını, ona sebep olanların ise ikinci derecede sorumlu olacağını gösterir.
Bu gün kandırılan, aldatılan ve bir sebeple şirk ve küfür bataklığına sürüklenen halklar –her ne kadar zavallı ve mazlum olsalar da– akıllarını gereği gibi kullanmadıkları için Allah’ın mizanında birinci derecede sorumludurlar. O nedenle de âyetlerde kınama, eleştiri ve itâp ilk olarak hep onlara yöneltilmiştir.
Bu son derece önemli ve üzerinde düşünülmesi gereken bir inceliktir.
Dalâletlerine rağmen halkları aklama çabasında olanlar, umarım bu ince mesajı anlar ve hatalarından vazgeçerler. Şunu unutmamak gerekir ki, Allah’ın aklamadığını aklamaya çalışmak sapkınlığın ayrı bir versiyonudur.
[1] Örneğin bkz. Zümer, 6
[2] Örneğin bkz. En’am, 95